تەندروستی

كێن ئه‌وانه‌ی زیاتر تووشی كۆرۆنا ده‌بن؟

وەزارەتی تەندروستیی هۆڵەندا بۆ یەكەمجار زانیاری و ئاماری نوێ لەبارەی تووشبووانی كۆرۆناوە بڵاودەكاتەوە. لەو ئامارانەدا دەردەكەوێ كە كام كەس و تەمەن مەترسیی زۆرتریان لەسەرە و پێویستە وریاتربن لە خۆپاراستن لە پەتای كۆڤید 19. ئەوەی سەرنجڕاكێشیشە ئەوەیە كە تا ئێستا پیاوان زۆرتر لە ژنان مەترسییان لەسەرە.
 
بەپێی داتاكان 62.8%ی ئەو كەسانەی بەهۆی پەتاكەوە لە نەخۆشخانە خەوێندراون پیاوانن و 36.8%یشیان ژنانن، بەڵام رێژەی ئەوانەی بەگشتی تووشی پەتاكە بوونە لەنێو پیاواندا 49.1% و لەنێو ژنانیشدا رێژەكە بریتییە لە 50.4%.
 
هەر لە ئامارەكانی وەزارەتی تەندروستیی هۆڵەندادا دەردەكەوێت كە 62.4%ی ئەو پیاوانەی لە نەخۆشخانەكان دەخەوێندرێن، گیانیان لەدەستدەدەن و 37.6%یان دەژین، بەڵام لەنێو ژناندا رێژەی گیانلەدەستدانی ئەوانەی لە نەخۆشخانەكاندا دەخەوێندرێن زۆر كەمترە و بریتییە لە 37.1 %و 62.9%یان دەژین.
 
بەپێی ئەو ئامارانە هیچ تەمەنێك و هیچ مرۆڤێك سەت لەسەت پارێزراو نییە لە پەتاكە و هەموو كەس دەكرێ تووش ببێت، بەڵام هەندێك كەس زۆرتر لە كەسانی دیكە مەترسییان لەسەرە. بۆ نموونە پشكی شێری ئەو كەسانەی لە نەخۆشخانەكان دەخەوێندرێن، بەر ئەو كەسانە دەكەوێت كە تەمەنیان لەسەرووی 60 ساڵەوەیە.
 
زۆربەی هەرە زۆری ئەوانەش كە كەوتوونەتە نەخۆشخانەوە ئەو كەسانەن كە لەپەنای پەتای كۆڤید- 19ـەوە نەخۆشییەكی دیكەیان هەبووە. ئەو ئامارانەی وەزارەتی تەندروستیی هۆڵەندا دەریدەخەن كە 26.6%ی ئەوانەی دۆخیان زۆر تێكچووە و خەوێندراون پێشتر كێشەی دڵ یان خوێنبەرەكانیان هەبووە، هەروەها 16%یان نەخۆشیی درێژخایەنی كۆئەندامی هەناسەدانیان هەبووە و 11.9%یان شەكرەیان هەبووە، بەڵام هەریەك لەو كەسانەی لەگەڵ تووشبوون بە پەتاكە كێشەی گورچیلە یان جگەر یان شێرپەنجەشیان هەبووە چانسی خەواندنیان لە نەخۆشخانە لەنێوان 1% تاوەكو 5% بووە. 
 
هەروەها ژنانی سكپڕی تووشبوو بە رێژەی 1.1% لە نەخۆشخانە خەوێندراون.
 
پێشتریش ئینیستیتووتی تەندروستیی نیشتمانیی ئیتاڵیا ئاماری رێژەی تووشبوون و گیانلەدەستدانی ئیتاڵییەكانی تاوەكو رۆژی 20ی ئاداری 2020 بڵاوكردبووەوە و دەركەوتبوو كە تاوەكو ئەو رۆژە لە كۆی 481 تووشبوو كە گیانیان لەدەستداوە، تەنیا 6 كەسیان لەپاڵ پەتاكە نەخۆشیی دیكەی درێژخایەنیان نییە.
 
هەروەها ئەو رووپێوانەی لە چینیش لە هەفتەكانی رابردوودا كراون، ئەوە دەسەلمێنن كە نەخۆشیی درێژخایەنی دیكە، بەتایبەتیش بەرزەپەستانی خوێن، كێشەی دڵ و خوێنبەرەكان و شەكرە هۆكاری سەرەكی گیانلەدەستدانی تووشبووانی كۆرۆنان، بەڵام وەك لە ئامارەكانی هۆڵەنداشدا دەردەكەوێت هەموو ئەو كەسانەی كە ئەو نەخۆشییانەیان هەیە و تووشی كۆڤید 19 دەبن گیانیان لەدەستنادەن، بەڵكو زۆرتر لە كەسانی دیكە مەترسییان لەسەرە و دەبێ زۆرتر خۆیان بپارێزن تاوەكو تووشنەبن.
 
بۆچی شەكرە؟
 
پسپۆڕێكی نەخۆشییەكانی شەكرە لە وەڵامی ئەو پرسیارەدا دەڵێت: "ئەوانەی شەكرەیان هەیە هەستیارترن بۆ هەوكردن". كاتێك ڤایرۆسێك یان بەكتریایەك هەوڵدەدات دزەبكاتە نێو لەشی مرۆڤەوە و سیستمی بەرگرییەكەی تێكبشكێنێت، بەهۆی هەوكردنەوە سەركەوتوو دەبێت.
 
هانۆ پایڵم، كە پسپۆڕە هۆڵەندییەكەیە، بۆ میدیای هۆڵەندی روونیكردووەتەوە كە: "بەرزبوونەوەی رێژەی شەكری نێو خوێن رێگە لەوە دەگرێت كە سیستمی بەرگریی لەش بەباشی كاربكات، ئەمەش وادەكات هەوكردن گەورەتر و گەورەتر ببێت. هەروەها ئەوانەی شەكرەیان هەیە زۆرتر كێشەی دیكەی وەكو دڵ و خوێنبەرەكان و بەرزەپەستانی خوێنیشیان هەیە".
 
ئەو بەراوردی سیستمی بەرگریی لەش لەگەڵ كەسێك دەكات كە وەرزش دەكات و پێویستی بەوەیە لەشێكی رێك و بەهێزی هەبێت بۆئەوەی بتوانێ وەرزش بكات: "بۆئەوەی لەش شەڕی هەوكردن بكات، پێویستی بەوەیە رێك و بەهێز بێت، ئەوانەی شەكرەیان هەیە سیستمی بەرگرییەكەیان رێك و بەهێز نییە".
 
ئەو پسپۆڕە پێشبینیدەكات لە رۆژانی ئایندەدا دۆخی ئەمریكا لەچاو وڵاتانی دیكە خراپتربێت و زۆرتر خەڵك گیان لەدەستبدەن: "چونكە لە ئەمریكا تەنانەت زۆر لە گەنجانیش كێشەی دیكەی تەندروستییان هەن، بۆیە پێم سەیر نابێ ئەگەر لەوێ پەتاكە گورزی تووندتر لەوەی لە ئەوروپا وەشاندوویەتی، بوەشێنێت".
 
بۆچی پیاوان؟
 
سەبارەت بەوەی كە بۆچی پیاوان زۆرتر لە ژنان كاریگەریی پەتای كۆڤید- 19یان لەسەرە، پرۆفیسۆر سابینە ئورتێلت پریگیۆنێ، كە جێندەرناسە و مامۆستای زانكۆی نایمێیخنی هۆڵەندایە دەڵێ: "ئەمە شتێكی نوێ نییە و لە هەردوو كۆرۆناكەی پێشتردا، واتە سارس و مێرس-یش و ڤایرۆسی دیكەشدا هەمان شت هەبووە".
 
ئەو پسپۆڕە دەڵێت: "سیستمی بەرگریی لەشی ژنان باشترە و ئەوان زۆرجار زووتر لە پیاوان لەو نەخۆشییانە چاكدەبنەوە". ئەو پسپۆڕە روونیدەكاتەوە كە جیاوازی لە هەبوونی ئێكس-كرۆمۆسۆمی پیاوان و ژنانیش رۆڵی لەوەدا هەیە و بۆنموونە كاتێك تووشبوویەكی پیاو لە كۆئەندامی هەناسەیدا بەهۆی كاردانەوەی تووندی ئێكس-كرۆمۆسۆمەكەیەوە دەیەوێ شەڕی كۆڤید - 19 بكات، بەبێ ئەوەی ئاگای لەخۆی بێت، كۆئەندامی هەناسەی خۆی تێكدەدات، بەڵام لای ژنان ئێكس-كرۆمۆسۆمی دووەم رۆڵی چاككردنەوەی كاردانەوەی تووندی ئێكس-كرۆمۆسۆمی یەكەم دەبینێت.
 
لەگەڵ ئەوەشدا ئەو پسپۆڕە پێیوایە هێشتا زووە و كۆڤید- 19 بەباشی نەناسراوە تاوەكو بەدڵنیاییەوە بڵێین ژنان باشتر خۆیان رادەگرن: "چونكە بیرتان نەچێ ژنان لەم رۆژانەدا ئەركی قورسیان وەكو دایك و پەرستیار و بوارەكانی دیكە لەسەرە. ئەمەش وادەكات گوشاریان لەسەر زۆربێت و رەنگە ئەمە وابكات ژنانی زۆرتری تووشبوو بە كۆڤید 19 لە نەخۆشخانەكان بخەوێندرێن".
 
هیچ تەمەنێك پارێزراو نییە
 
هەرچەندە كەسانی بەتەمەن و ئەوانەی كێشەی تەندروستیی دیكەیان هەیە زۆرتر دەبێ خۆیان بپارێزن لە پەتای كۆڤید 19، بەڵام وەك لە ئامارەكانی وەزارەتی تەندروستیی هۆڵەندا و ئیتاڵیا دەردەكەوێت خەڵكی گەنجیش مەترسییان لەسەرە. بۆنموونە لە هۆڵەندا ئەوانەی گیانیان لەدەستداوە تەمەنیان لەسەرووی 55 ساڵەوەیە، بەڵام ئەوانەی زۆرتر تووشی پەتاكە بوونە تەمەنیان لەسەرووی 45 ساڵەوەیە. 
 
لە ئیتاڵیا تاوەكو 20ی ئەم مانگە، لە كۆی ئەوانەی گیانیان لەدەستداوە بەهۆی پەتاكەوە 36 كەسیان تەمەنیان لەخوار 50 ساڵەوە بووە. لەوانەش 9 كەسیان تەمەنیان لەخوار 40 ساڵەوە بووە. هەرچەندە 7 كەسیان پێشتر كێشەی دیكەی تەندروستییان هەبووە. پسپۆڕان دەڵێن نابێ كەس لە هیچ تەمەنێكدا لە كۆڤید - 19 بێباك بێت، چونكە دەكەوێتە سەرئەوەی كە رێژەی هێرشە ڤایرۆسییەكە (واتە ژمارەیان) چەندە زۆرە و چەندە جەستەی مرۆڤی تووشبوو بەرگەی ئەو هێرشە دەگرێت.
2020-03-26
زیاتر...